• Hafan
  • Amdanai
  • Y wasg
  • Areithiau
  • Lluniau
  • Ffilmiau
  • Dolenni i wefannau eraill
  • Gwersi Chernobyl
    Ebrill 25ain 2006

    Maer atgof sydd gen i o glywed y newyddion ugain mlynedd yn l bod adweithydd niwclear yn Rwsia wedi ffrwydro yn fyw iawn o hyd. Yr un mor fyw yw fy atgof o syllu gydag arswyd ar y golygfeydd anobeithiol ar y teledu o weithwyr argyfwng yn hedfan dros yr adweithydd llosg i ollwng tywod a choncrit mewn ymgais i ddiffodd y tn.

    Ond does dim iw gymharu gyda fy mhrofiad o ymweld Chernobyl y penwythnos diwethaf a gweld y difrod parhaus sydd yn cael ei achosi ir amgylchedd ac ir bobl.

    A hithaun ugain mlynedd ers y trychineb niwclear gwaethaf a welodd y byd erioed, mae dros 350 o ffermydd o hyd yng Nghymru o dan gyfyngiadau oherwydd y llygriad ymbelydrol a gludwyd gydar gwynt o Chernobyl. Ceir cyfraddau uwch o lawer o gancr yn yr ardaloedd a effeithiwyd waethaf yng Ngogledd yr Iwcrain a de Belarws. Ac am nifer o flynyddoedd i ddod bydd cylchfa waharddedig 35 milltir o ddiamedr o amgylch Chernobyl.

    Gyda chaniatd a gafwyd yn flaenorol ac wedi mynd trwy ddau fan gwylio fem gadawyd i mewn ir gylchfa yma.

    Fem syfrdanwyd gan faint yr ardal lle na fydd yn ddiogel i unrhyw un fyw am gannoedd o flynyddoedd. Maer ardal yma o 962 milltir sgwr yn cynnwys fforestydd, pentrefi a threfi mawrion yn ogystal safler adweithydd ei hun. Ni welsom braidd unrhyw berson neu gerbyd arall wrth yrru o amgylch y gylchfa. Gwelais weddillion tai yn y fforest gyda choed yn tyfu drwyr to a chelfi or ardd allan o hyd wedi iddyn nhw gael eu gadael ar frys ugain mlynedd yn l.

    ProfIad oeraidd yw cerdded o amgylch rhith o dref heb drafnidiaeth na phobl ynddi. Lle felly yw Pripyat. Roedd yn dref fodern a godwyd i gartrefu gweithwyr Chernobyl au teuluoedd a hwn oedd un or llefydd cyntaf i gael eu gwacu ar l i bobl sylweddoli hyd a lled y ddamwain. Yr unig bobl sydd yno bellach ywr gwyddonwyr a swyddogion y llywodraeth syn arolygur llygredd ac yn teithio yno or tu fas.

    Er ei bod yn anghyfreithlon i fyw yn yr ardal hon mae rhai pobl wedi dychwelyd yno, gan ddewis mentrou hiechyd yn hytrach na bod oddi cartref yn barhaol. Mi gwrddais ag un or rheiny, ffermwr yn ei saith-degau. Roedd ei bentref wedii wacu rai dyddiau ar l y ddamwain a symudwyd y bobl i r brifddinas, Cief. Roedd wedi cael cynnig ty mewn man arall ond roedd y tir mor sl nes iddo benderfynu mynd adref gydai deulu. Mae tua phum cant o bobl wedi dychwelyd adref o blith y 130,000 o bobl a symudwyd ou cartrefi yn yr Iwcrain.

    Wrth sefyll o flaen Uned 4 y pwerdy rown in methu dweud gair. Fe ganodd y peiriant geigr sydd gan ein tywysydd swyddogol yn gyflym gan ddangos ymbelydredd amryw gannoedd o weithiaun uwch nar normal. Roedd gweddillion yr adweithydd wediu cuddion frysiog chragen goncrit, ac mae honno bellach yn gollwng. Dim ond am ugain munud y cawson ni aros yno. Maer ymbelydredd a ryddhawyd yn y ffrwydrad yn cyfateb i ddau gant or bomiau a ollyngwyd ar Hiroshima a Nagasaki.

    Wediu gadael mewn cae ger yr orsaf ei hun mae olion rhydlyd yr helicoptrau, injanau tn ar peiriannau eraill a ddefnyddiwyd yn ystod y dyddiau ar l y drychineb. Ychydig funudau yr arhoson ni yno a chael ein rhybuddio i beidio mynd yn rhy agos at yr ymbelydredd. Datblygodd dau gant tri deg saith o weithwyr argyfwng afiechyd ymbelydredd llym a bu farw 47. Maen atgof oeraidd o aberth dynol y gwasanaethau argyfwng ac o gost y drychineb hon mewn bywydau dynion.

    Mae na gwestiynau heb eu hateb o hyd ynghylch trychineb Chernobyl ai chanlyniadau ond maena un wers y gallwn ei dysgu oddi wrthi. Dyw ynni niwcliar ddim yn ddiogel ac maer arbrawf niwcliar wedi methu. Ar l fymweliad, rwyn fwy penderfynol nag erioed i ddal ati i ymgyrchu dros Gymru ddi-niwcliar.

    Jill Evans ASE

    Photo: Jill Evans